Feeds:
પોસ્ટો
ટિપ્પણીઓ

Archive for જાન્યુઆરી, 2010

૧૯૨૪મા ફ્રેંચ કવિઓએ કાવ્યક્ષેત્રે નૂતન વલણ શરૂ કર્યું, જે સરિયલ(સ્વપ્નાવસ્થા કાવ્ય) નમે સ્રર્જનક્ષેત્રે-કાવ્ય,તૈલચિત્ર,સિનેમા,અને હવે ઇ-ક્ષેત્રે પણ.-ફરીવળ્યુ.ચિત્તની ત્રણેવ અવસ્થાના સંક્રમણથી એ ઉદભવી હતી. પરિણામે વિપુલ સામીપ્ય ભાષી(જક્ષ્ટાપોઝડ લેંગ્વેજ) સાહિત્ય પ્રાપ્ત થયું. ભૌમિતિક (ક્યુબિક) તૈલચિત્ર જ્યાં અનેક આકારોનું મિશ્રણ, અનેક રંગોમાં કરી, સ્વરુપોનું સામીપ્ય સર્જાયું અને  એવાંજ સ્વપ્નગત ચિત્રોને,રંગોને અભિવ્યકત કરવા અસંબધ્ધ ભાષા પણ પ્રયોજાઈ, જે સામાન્ય ઉપયોગથી સાવ અજાણી હતી. તેથી જ એવાં કાવ્યો વાંચતા મનોઘાત અનુભવાય છે, અથવા અઘરી લાગે છે, કે સંદર્ભહીન (વેરણછેરણ) લાગે છે.

પણ આ વલણમાંથી જે કંઈ ઉદભવ્યું તેણે આપણા મનોવૈજ્ઞાનિક બળ,સૌંદર્યાનુભૂતિ,અને નૈતિક-સામાજીક-રાજકીય મૂલ્યગત મૂંજવણ,સંકોચ વગેરેને પુનઃગઠીત કરી આપ્યા. પ્લેટોએ આદર્શ સમાજવ્યવસ્થા (યુટોપીઆ)માંથી કવિઓના “તર્કઅસંગત વ્યક્તિત્વ” (ઇરેશનલ કેરેક્ટર)ને કારણે હાકલપટ્ટી કરી હતી. સરિયલ કાવ્યોએ પણ ભાષાથી સમાજને આઘાત આપ્યો, પરિણામે એ સર્જકો પણ સમાજમાં તર્કાસંગત જણાયા,પણ એ સમગ્ર પ્રયત્ન કદાચ, માનવ અસંગતીને સુસંગત બનાવવાનોજ હતો ! જેમ હર્બર્ટ રીડ કહે છેઃ- આ આર્થિક અસ્તિત્વ અને અનુભૂતિજન્ય સમાજમાં ઘર્ષણ કાયમી ધોરણે પ્રવર્તમાન છે, તેવે સમયે કલાકારનો ધર્મ છે કે તે એનું નિવારણ લાવે, અથવા સુસંગતતા સ્થાપવાનો પ્રયત્ન કરે.

એવી તર્ક-અસંગત કે આઘાત જન્ય ભાષામાંથી મળેલાં કાવ્યોમાથી આ અનુવાદ તમારે માટે , સાભાર.

જીવન સુત્ર

ઉંદરદોડ એ મૂછ્થી જીત્યો

કૂતરીની અને કૂતરી વિશાળ પલંગમાં

એવીયા અચાનક આવી, જ્યારે એ ઊભો રાહ જોતો’તો,

વેસેલિનની બરણીમાથી અવાજ”આ પણ પ્રેમ છે.”

ઉકળતા સૉસેજની બારીમાં છોકરી બીલાડીશું બેઠી છે

મોટા શહેરોમાં કીડીઓ વિમાદલાલ.

કળાદેવીના હોઠમાં છે સ્વાદ સૌંદર્યનો.

છોકરી મકાઇના પરદેશી ખેતરંમાં લણાઇ.

ગેવિન એવર્ટ(૧૯૧૬-૧૯૯૫)

(આસ્થાહીન શૄંગાર આ બ્રીટિશ કવિના કાવ્યોનુ મહત્વનું પાસુ છે.)અનુ.૧૨-૧૪-૨૦૦૯

બપોર-૩

અગણિત પદાર્થ મારામાંથી સહજ છટકી જાય,

જેમ લહેરખી આંગળીઓ વચ્ચેથી વાય

તણાયા પછી કેટલોય તરતો ભંગાર

રેતી પર ઠરીઠામ થયો

મેં ટૂકડો પેન્સિલ ઉંચકી

મેં ટૂકડો પેન્સિલ પડ્તી મૂકી

સુક્કી હવામાં, અરવ

મારું માથું બળે, મારા વાળ બળે

લા ઓત્ઝે !

માથા કે વાળ કરતાં શું વધારે સળગી ઉઠે એવું છે ?

માણસ જ્યાં સુધી ખસે નહીં,

ક્ષિતિજ

કેવળ અંધાપો જ.

એકાકીપણું, મને વૃધ્ધા યાદ દેવડાવે,

મફળી ખાતી, મૄતપ્રાય રાત્રિમાં એકલી,

શ્વેત સાયકલ પર અતિ ઝડપે જાય,

મુઠ્ઠીભર રાખ વેરતી,

એક કરચલો ખાડામાંથી ચહેરો દેખાડે છે.

એક કરચલો ખાડામાં ચહેરો મૂકે છે.

સાબુરો કુરોડા-(૧૯૧૯-૧૯૮૦)અનુ.૧૨-૧૬-૨૦૦૯

( જાપાનનો યુધ્ધોત્તર મહ્ત્વનો કવિ મનવ સ્થિતિમાં વ્યાપ્ત અસ્થિરતાની અભિવ્યક્તિ આ કવિનું ધ્યાન ખેંચતું પાસુ છે.)

અને આંદ્રે બ્રેતોં, જેણે આ સમગ્ર વલણને ઝોક આપ્યો હતો,તેના કાવ્ય વગરતો આ બ્લોગ અધકચરો જ લાગેઃ

તેઓ મને કહે છે કે ત્યાં..

તેઓ મને કહે છે કે ત્યાં સમુદ્રકાંઠો કાળો છે

સમુદ્રમાં ધસેલા લાવાથી

બરફ ફૂંકતા શિખરની તળેટીમાં ફેલાયેલો

ઉદ્દામ કનેરીના બીજા સૂર્ય તળે

તો આ દૂરની ધરતી શું છે

લાગે કે એનો પ્રકાશ તારી જિંદગીમાંથી મેળવે છે

તારી પાંપણ ટોચે સાચુકલો ધરુજે

સ્પર્શાય નહીં તેવા કાપડશી તારી ગુલાબી તાજપ

યુગોના અધખુલ્લા પટારામાંથી તાજી ખેંચેલી

તારી પાછળ

ઓતે એનો ઉદાસ અગ્નિ તારા પગ વચ્ચે

ખોવાયેલા સ્વર્ગની ધરતી

પડછાયાનો કાચ પ્રેમનુ દર્પણ

તારા હાથની ફાંટમાં નમતી

પૂરાવો વસંત સુધીમાં

આગળ જતાંનો

દુષ્ટના અનસ્તિત્વનો

દરિયાના દરેક ફળદ્રૂપ સફરજન વૄક્ષોનો

આંદ્રે બ્રેતોં(૧૮૯૬-૧૯૬૬) અનુ.૧-૪-૨૦૧૦

(૧૯૧૯માં ફિલિપી સુપો સાથે પહેલું કાવ્ય” ધ મેગ્નેટીક ફિલ્ડ્સ “લખ્યું ત્યારથી સરિયાલિઝમના બીજ રોપાય અને પહેલો ફતવો ૧૯૨૪માં લખાયો,જેની અસર હજું પણ યથાવત રહી છે.)

Read Full Post »

એક મૂળાક્ષરમાંથી વેદનાને ધ્વનિમૂક્ત કરી તેનું અનેક સ્તરે સ્વરુપાંતર(મેટામોરફોસ) તાગતો પોલીશ કવિ,ઝ્બીગન્યેફ હેરબર્ટ,(૧૯૫૬-૧૯૯૮), દંતકથાઓમાં ગઠ્ઠો થયેલી વાર્તાઓ ફરીથી કહેતો નથી. પણ એમાંથી માનવ અને અમાનવ કથન ( કાલ્પનિક શબ્દભાર!), વેદના અને સર્જન, કળા અને સહાનુભૂતિ, પ્રેમ અને અણગમા, વિષયક પ્રશ્નો પૂછી આપ્ણી સમકાલિનતા કે ઐતિહાસિકતા વચ્ચે ઉદભવેલા સંબંધોની ફેરતપાસ કરે છે, છણાવટ કરે છે.આપણી આધૂનિકતાને ભૂતકાળમાં મર્યાદિત કરી, સાંપ્રત વાસ્તવિક્તા અને સંદિગ્ધતાને વધારે કેન્દ્રિત કરી માણસ હોવાની આપણી-ખાસ કરીને રાજકિય નિષ્ફળતા સાથે અથાડી આપે છે. કદાચ એટલેજ પેલો માર્સિયાસ કોઇનો આશ્રિત ( માનવ કે પ્રાણી ) મટી છેવટે પારદર્શક નદિમાં પરિણમે છે.

અહીં પાઉલ સેલાનની” મૂળાક્ષરી વેદના”( the syllable pain-૧૯૬૧) યાદ આવે છે.જ્યાં કવિ અનેક શબ્દ-ધ્વનિના અસ્ખલિત ઉચ્ચર અને ઉત્પત્તિ વિષયક અસ્ફૂટ વેદના વચ્ચે તીવ્રતા કે તાણ રચી આપે છે.

ભાષાકર્મમાં જેમની સંદિગ્ધતાનું ફલક વિસ્તરેલું છે, તેવા આ કવિઅઓ કેવળ ચિત્કાર નથી , પણ આપણા ભય, આશ્ચર્યથી ઉદભવેલી સ્તબ્ધતા(જડતા )નું ચિત્રાંકન છે.આદમ ઝાગઝેવસ્કી કહે છે તેમ દરેક યુગવર્તિ કવિ બે સ્તરે( કે વિશ્વમાં) જીવે છે. એક વાસ્તવિક-ઇતિહાસનું સ્પર્શક્ષમ- કોઇ માટે નીજી તો બીજાઓ માટે જાહેર.અને બીજું વિશ્વ (કે સ્તર) સ્વપ્ન, કલ્પના.દિવાસ્વપ્નના ગીચ પડથી બનેલું છે. યુગવર્તિ સર્જકનું અગાધ રહસ્ય આ બે વિશ્વ વચ્ચે વ્યાપ્ત છે.

લોહી વેચી(આ હકિકત છે) ટકી રહેલા આ કવિના કદાચ દરેક કાવ્ય હોવની વેદનાનું ભૂલહીન રુપક છે. એટલે તો એમના કાવ્યોમાં બે અસ્તિત્વમૂલક મૂલ્યો સતત ડોકાયા કરે છે; યુધ્ધમાં હોવું અને પછી એનાથી દૂર (અજ્ઞાત!!) રહેવાની મથામણ.પાઉલ સેલાન અને પોલેન્ડમાં યુધ્ધકાળના યુવાન કવિઓ બળબળતા રુપકોથી તરબોળ હતા, ભાષા અતિશય વક્રોક્ત થઈ જાય છે.વેધક અને જોસ્સો ભરેલી.આને કારણે ક્યારેક ભાષા અને કવિતા obvious થઈ જાય છે, જેમ અતિલા યોસેફ,ચેરિલ અન્વાર ( ઇન્ડોનિશિયા)કે લીવી(ઈટલી)માં વાંચવા મળે છે. કદાચ એમની મનસિક અને શારીરિક વેદનાને કારણે એ બન્યુ હશે.જ્યારે ઝ્બીગ્ન્યેફના કાવ્યોમાં યુધ્ધકાળનો ભય કે ચીતરી “ચોકકસ અંતર”રાખી ફેરતપાસ કરાયા છે.શ્રીમાન કોગિતો( આ સંદર્ભે ગુજરાતીમાં ડૉ.સિતાંશુ મહેતાના મગન કાવ્યો,કે કમલેશ શાહના ચમન કાવ્યો, કે લા.ઠા.ના લઘરો કાવ્ય ફરીથી તપાસાવા જોઈએ, તો એક યુગવર્તિ કવિ અને કેટલાંક સ્થાનિક કવિઓના કવિકર્મ અને ભાષાકર્મનો તુલનાત્મક અભ્યાસ મળશે.)ભયની હિણપત પરિસ્થિતિમાં પણ મર્માળા હસ્યથી સ્પર્શાયેલો છે.

આ કાવ્યો આવા અનેક કારણોસર વિસમી સદીની વેદના છે, મનુષ્યની હિંસાત્મક વૄત્તિનો આત્મસ્વિકાર અને ચિતાર બન્નેવ છે.એક્બીજાને અવશ્ય સૂચવતી બે વસ્તુઓ કે શબ્દમાંથી ઉદભવેલા સંદર્ભો છે.માણસ હોવું અને અમાનવ  હોવું એ સ્વરુપાંતર છે,ઝ્બીગ્ન્યેફ  એ સ્વરુપાંતરનો કવિ છે.

૧)

શું થશે

જ્યારે હાથ

કવિતામાંથી ખરી પડશે

જ્યારે અન્ય ડૂંગરોમાં

હું સુકુ પાણી પીશ

એ મહ્ત્વનું નથી

ના, પણ છે

શું થશે કવિતાનું

જ્યારે સ્વાસ તૂટશે

અને વાણી સહજતા

અમાન્ય કરશે

હું ટેબલ છોડી

ઊતરી જઇશ ખીણોમાં

જ્યાં ગૂઢ જંગલો નજીક

નવું હાસ્ય પડઘાયા કરે

૧૨-૧૧-૨૦૦૯

૨) વૄધ્ધ પ્રોમિથીયુસ

એ લખે છે એના સંસ્મરણો. જેમાં જરુરિયાતના તંત્રમાં એના નાયકનું સ્થાન સમજાવવા ,તથ અસ્તિત્વ અને નિયતિની અન્યોન્ય વિસંગતિનો સૂમેળ સાધવા પ્રયત્ન કરે છે.

અગ્નિ ચૂલામાં તડતડે; રસોડામાં એની પત્નિ ઘઈ કરે-ઉતાવળી છોરી જેણે કદિ વંશવૄધ્ધિ  કરી નહી પણ પોતાને આશ્વાસન આપ્તીકે એ ઇતિહાસમાં યેનકેન સ્થાન પામશે. જમણવારની તૈયારી થઇ ગઇ હતી,જેમાં સ્થનિક પાદરીને આમંત્રણ હતું , ઉપરાંત ફાર્માસિસ્ટ પણ, જે હવે પ્રોમિથીયુસનો ગાઢ મિત્ર હતો.

અગ્નિ ચૂલામાં ભડભડતો હતો.ભીંત પર ભરેલું ગરુડ અને સરમુખત્યાર કોકસસનો કૄતજ્ઞતા ભર્યો પત્ર, જે બળવાખોર શહેર બાળી નાખવામાં સફળ થયો હતો. આભાર પ્રોમિથીયુસની શોધખોળનો.

પ્રોમિથીયુસ* ગલોફામાં હસ્યો. વિશ્વ સાથેનો ઝઘડો અભિવ્યક્ત કરવાની એ એક માત્ર રીત હતી.

૧૨-૧૧-૨૦૦૯

*ગ્રીક દંતકથાનો ગૌણ દેવતા જેને સ્વર્ગમાંથી માનવજાતના લાભાર્થે અગ્નિ ચોરવા બદલ ઝીયુસે સજા કરી હતી, ખડક સાથે બાંધી દેવાની કે જ્યાં ગીધ રોજ આવીને તેનુ યકૄત ખઈ જાય અને રોજ રાત્રે ફરીથી નવું બની જાય.

અનુ. હિમાન્શુ પટેલ

Read Full Post »