Feeds:
પોસ્ટો
ટિપ્પણીઓ

Archive for the ‘interviews’ Category

સાયબરખેડુ માર્ગદર્શક વિલિયમ ગિબ્સન જે ટેક-પંક(tech-punk) નવલકથા”ન્યુરોમેન્સર” અને “ધ ડિફરન્સ એન્જીન”ના સર્જક અને એક-બે પેઢી ઘડવામાં સહાયરૂપ,અકુદરતી મોતીશા, કાલ્પનિકતાની ઉજાણી વાળા,હાલ પોતાના પ્રથમ પ્રકીર્ણ સાહિત્ય પુસ્તકના ફેલાવાર્થે પ્રવાસમાં છે. છેલ્લાં ૩૦ વરસમાં લખાયેલાં નિબંધ, લેખ અને વક્તવ્યના સંગ્રહ”ડીસ્ટ્રસ્ટ ધેટ પર્ટિક્યુલર ફ્લેવર”,જેમાં ગિબન્સના જીવનની શોધ દૂરના સ્થાનિકત્વ સુધી વિસ્તરેલી(એમના સિંગાપુર વિશેનો વિવેચનાત્મક લેખથી ૯૦ના દાયકામાં “wired” સામયિક પર પ્રતિબંધ મૂકાયો હતો.) અને ઇન્ટરનેટના E-BAY જેવાં વલણ.મેં( મેટ પેરિશ) એમની સાથે હાલમાં એમના વેનકુંવરના ઘેર ફોન પર વાતો કરી હતી.[આખો ઇન્ટર્વ્યુ નિચે આપેલી લિંક પર વાંચવા મળશે.અહિં એમના પુસ્તક સંદર્ભે જે પ્રશ્નો છે તે તથા અન્ય પ્રતિભાવ જે જાન્યુ.-૬-૨૦૧૨ના ફિનિક્સમાં મૂકાયા છે તેનો આ અનુવાદ છે.]

મેટઃ શરૂઆતથી વૈજ્ઞાનિક ગદ્ય લખનાર તરીકે કબૂતરખાનાના ખાના જેવા ચર્ચાના સવાલ હતા, નિષ્પત્તિ હતી.આ પ્રકીર્ણ લેખન એમાંથી બહાર નીકળવાનો પ્રયત્ન લાગ્યો”તો ક્યારેક?
બિલઃ* એવું લાગે છે કે લખવા માટે જે સર્જનયુક્તિઓ પ્રયોજી હતી – અને મોટા ભાગની એ બધી વૈજ્ઞાનિક સાહિત્ય ઘડવા ઉપયોગમાં લેવાઇ હતી.-જે સાચા અર્થમાં વિચિત્ર વૈજ્ઞાનિક જગતમાં હયાત છીએ તેનો તાગ મેળવવામાં વાપરી હતી.એ સહાયરૂપ રહી હતી અમુક રીતે આ વૈશ્વમાં,નૈમિત્તિક છાપાળવાં લેખો લખવા.એણે વિશ્વ સંબંધી અનુભવને અસ્તવ્યસ્ત કર્યો હતો અને નવલકથાના સર્જક માટે બહુ મહત્વનું છે.

મેટઃ આ લખાણોમાં ઘડાયેલા વિશ્વ તરફ પાછાં વળી જોતાં, તમને લાગે છે કે ભવિષ્ય ઉપર આપણી પકડ ભૂતકળમાં હતી તેના કરતાં વધું મજબુત છે ?

બિલઃ મારા હિસાબે ચોક્કસ છે,પણ એ અર્થમાં કે આપણી પાસે ભાવિ નથી,સાંસ્કૃતિક પણે, એ અર્થમાં કે ભૂતકાળમાં આપણી પાસે ખૂબ ખૂબ ભરપૂર હતી. સાંપ્રત ખૂબ ખૂબ ટૂંકા સમયનું બની ગયું છે.એક સમે સાંપ્રત અઠવાડિયા જેટલું વિસ્તૃત હતું(હાસ્ય).કદાચ કેટલાંય વર્ષો પહેલાં સાંપ્રત કદાચ વરસ કે દસકો હતું.તમે કહી શકો’તત્કાલ’અને જાણી શકો શું અર્થ એનો.
પણ આજે, તમે નથી જાણતા એનો સંદર્ભ. જો તમે કહો’તત્કાલ’ તો એને આવતી કાલે કેવી દેખાશે તેની સાથે આવશ્યકપણે કશી લેવાદેવા નથી.એવા પ્રકારના વિશ્વમાં,આપણી પાસે નથી સગવડ કે સ્વપ્ન શક્તિ,પૂર્ણતઃ ઉચ્ચારેલી ભાવિ કાલ્પનિકતા,જે એક સમે આપણે કરી દેખાડી હતી કારણ નવી ઉભરી આવતી ટેકનાલોજી,વા નવા રોગો વા કશુંક જે સમસ્ત રમતમાં પરિવર્તન આણે,જેનાથી બીજે જ દિવસે એના પગ તોડી નંખાતા.

મેટઃ ગયા મહિને SOPAમાં ભાર મૂકાયો’તો ઈન્ટરનેટના અનેક કાર્ય વિશે જેના પ્રત્યેના કારભારીઓના ઓરમાન વર્તન વિશે તમારો શો અભિપ્રાય છે?

બિલઃ એ સંસ્કૃતિગત વિભાજન છે જે પેઢી દર પેઢી ઊતરી આવે છે જેઓ ક્યારેય ટાઇપ કરવાનું શિખ્યા નથી કારણ એ કામ સેક્રેટરી કરે છે. એવા હજું અનેક હયાત છે.એની સાચી નબળી બાજુ એ છે કે તેઓ કેવળ સ્ત્રીદ્વેષ્ટા ડફોળ જ નથી પણ ઇન્ટરનેટ કેવી રીતે કામ કરે છે તેના ય અજ્ઞાની બની રહે છે.

મેટઃ છતાં ઇન્ટરનેટના ઉપયોગ પ્રત્યે એમનામાં ઓછેવત્તે અંશે જાગરૂકતા જોવા મળે છે.

બિલઃ મને લાગે છે લોકો શારિરીકપણે માને છે કે જ્યાં એમનુ મકાન તે જ સાધનસંપત્તિ.ભાઈ એ જ સત્ય છે. પણ ખરખરતો, ઉત્તર અમેરિકા, જ્યાં આપણો નિવાસ એજ માહિતિમાધ્યમો(મિડિયા).એ જ આપણી કાર્યપધ્ધતિ.એ કારખાનામાં થતા અઢળક ઉત્પાદન જેવું નથી.શક્ય હોય તો આપણે અન્ય પ્રજા પાસે કરવીએ એવું.તેથી ઇન્ટરનેટ મહત્વનું છે અને જો તેઓ ચેડાં કરશે એની સાથે મને લાગે છે કે આપણે જાણવામાં જ છીએ કેટલું મહત્વનું છે એ.

મેટઃ તમારા નવા પુસ્તકમાં એક સ્થળે તમે નોંધ્યું છે કે સંતલસનો વિચાર સુઘડ દિવાસ્વપ્ન છે જે સુખાકારી છે.આજે પણ તમે એ માન્યતા સાથે સહમત છો?

બિલઃ મને એમાં વિશ્વાસ બંધાતો જાય છે.તમે જાણતા હો તો,ઐતિહાસિકપણે,હતાં કાવતરાં અને એમાંના કેટલાંકે તો ઈતિહાસના પ્રવાહને અસર પહોંચાડી છે,પણ અનેક દાખલાઓમાં સાચું સત નથી હોતું.તમારી જાણમાં હોય તો, એવાં અન્ય જીવો છે જે આપણી તરફ મીટ માંડી બેઠાં છે જેમ ભવિષ્યના હજારો વર્ષમાં વિચારાશે,”શું થયું એ લોકોનું? શું હતી કંજુસાઈ એમાં?” અને અન્ય એલિયનો કહે છે”આંતરિકજ્વલન યંત્ર.”[વા આંતરિક ઉર્જા યંત્ર]”જાણો છોને? એનાથી બધું થયું.એ કોઇ કાવત્રું ન હતું.બે બીયર પીતાં કોઇએ સમજાવેલું ઇતિહાસનું સ્વરૂપ કાવતરાનો તાત્વિક સિધ્ધાંત છે.

મેટઃ તમારો શો અભિપ્રાય છે આ સામાજિક નેટવર્કના પ્રદાન વિશે. ગતવર્ષના આરબ ઘોંઘાટથી કબજાધારણ{કે ઘેરોઘાલી કરાતા} વિરોધ(occupy demonstration)સંબંધે?

બિલઃ મારા સમગ્ર જીવનકાળ દરમ્યાન પ્રસારણ માધ્યમોએ શું કામ કર્યું છે તે જાણવું અતિઅઘરું છે,તે જ પ્રમાણે ડીજીટલે રાજકારણ માટે શું કર્યું તે કેવળ કલ્પના જ છે.મને લાગે છે કે બ્લેકેબેરી લેવડદેવડ પેલાં ઇંગ્લેન્ડના હુલ્લડમાંથી રસપ્રદ હતી, કારણ એક તરફ તમે જોઈ શકો છો લોકોને એમના મિત્રોને ફોન કરી વિડિયો સ્ટોર લુંટવા વ્યવસ્થા કરતા અને તમે ટ્વિટરના નેટવર્ક પર જઈ પૂરો તાગ મેળવી શકો એ જૂથબંધીની હીલચાલનો. દરેક પ્રક્રીયા અતિ ઝડપે હાલેચાલે છે.

Trying to find now – Books

Read Full Post »

November 9, 2011

બે કાવ્ય,
૧)    પ્રસ્તાવના
ઉઘાડા વૃક્ષ પર-
એક લાલ પશુ,
એટલું નિઃસ્તબ્ધ, એ વૃક્ષ થઈ ગયું
હવે વૃક્ષ પશુ આંતરે
સાવધ પશુ.

એની છાતીમા પથ્થર ઝીંક્યો

એટલા જોરથી- પથ્થર પશુ થઈ ગયો.
હવે પશુ પોતાને ઝીંકે પથ્થર સમ,
લોહી કુતરા જેવું-ગુલાબી વૃક્ષ વંટોળીયામાં,
અને ચંદ્ર થકવી નાખે તમારે ચહેરે
કાગવાસનું ઢોંગી વાર્ષિક મોહરું

મૃત્યુ વધું સાંભળવા રાહ જુએ.
તેથી મૃત્યુ ઉવાચઃ
પહેલાં-તારી કથા,પછી-હું.
( કલેક્ટેડ બાડી,કાવ્ય સંગ્રહ-૨૦૧૧ માંથી)

૨)   લગ્ન
આ રીત નથી તમારી તૂટેલો ગ્લાસ ચોંટાડવાની

એ ટીપે ટીપે ભેગો કરે
દરિયો સમસ્ત વિશ્વ ફરતે છંટાયેલો

તમે પથારીની ધારે ટૂંટિયું વાળ્યું છે
એકદમ અચાનક
એકાએક ધારણા બહાર
કબાટ નીચે ગબડી ગયેલા રમકડા સમ

અને તમારા શ્રીમતી કોલંબસ અહીં છે
માંસ જેવી લાલ આંખો
ઝીણી કરેલી પણ નિહાળતી નથી
એની હોડીના નાકથી આઘે

કોણ નીકળી પડશે તમને ખોળી કાઢવા
જ્યારે બધા નકશા ખરીદાયેલા અને જડાયેલા હોય
કોણ માનશે
કે સમુદ્ર ગાબડું છે
કે સ્વક પર ઓઢાડેલી ચાદર
તારી-મારી સાથે ભૂત-પલિત રમવા.
( ફક્ટરી ઓફ ટીઅર્સ,૨૦૧૦ પ્રથમ કાવ્ય સંગ્રહ)
[અનુ.૧૧/૪ અને ૧૧/૫/૨૦૧૧ અનુક્રમે]

{અબ્દુ અલી ઇટનની વાલ્ઝીના મોર્ટ સાથે ગોઠડી ઃ અનુવાદ.}

બેલરુસથી આવેલી આ ૧૯૮૧માં જન્મેલી કવયિત્રિ હાલ બાલ્ટીમોર યુનિ.માં વ્યાખ્યાતા છે.૨૦૦૫માં પહેલો કાવ્ય સંગ્રહ’ફેક્ટરી ઓફ ટીઅર્સ’આપ્યા પછી૨૦૧૧માં નં.૨’કલેક્ટેડ બાડી’
કેન્યન પ્રેસમાંથી આવ્યો છે.ઇન્ટરનેટ પર થયેલી આ મુલાકતનો અનુવાદ છે.

અબ્દુઃ  બાલ્ટીમોરના આગમને કવિતામાં શું ઉમેર્યું ?
વાલઃ એ તો બાલ્ટીમોર છોડીશ પછી સમજાશે.
અબ્દુઃ ‘કલેક્ટેડ બાડી’ પાછળ કારણભૂત શું ?
વાલઃ  પ્રેરણાને કોઇ સ્ફૂરણ નથી,જો આ વાતને અર્થ હોય.પ્રેરણા સ્વયંભૂ છે આવે ને જાય યદ્રેચ્છાએ,અને આંગળી મૂકી કહી શકાય નહીં કે આ કે પેલા સમયે શું આવ્યું હતું. આ કાવ્ય સંગ્રહની શરુઆત ૨૦૦૯ના ઉનાળામાં થઈ હતી.જ્યારે હું ઉત્તરના દરિયાના નાનકડા ટાપુ પર રહેતી હતી, પછી બે વર્ષ પ્રત પર કામ કર્યું,સંપાદન, છેકાછેક, ફેરવિચાર વગેરે. સંગ્રહ નિશ્ચિત પણે મેટામોર્ફોસિસ ( રુપાંતર/પરિવર્તન)ના તાંતણે સંધાયેલો છે ( જુઓ એના આવરણમાં લીડા(સ્ત્રી)અને હંસ.)અને સ્ત્રૈણ વિષયાસક્તિ(સેન્સુએલિટી) અને ચિત્રપ્રદેશ-જે બે વિવિધ દેખાવો વચ્ચે નિર્વાસિત છે-જે ઉત્તરના દરિયાથી કેરેબિયન સમુદ્ર સુધી વિસ્તરેલી કવિતામાં વણાયેલો છે;અને બેલરુસનો પૃથક સમતલ(ફીકો!) વિસ્તાર.
અબ્દુઃ  સર્જક તરીકે ગૂઢસત્ય અને નિષેધ,જેવાં કે જાતિય સંબંધ અને હિંસા,તપાસ્યા છે ખરાં.તમાને જીવાતી લાંછિત હકિકતોને જાહેર કરવાની ઇચ્છા થાય ખરી?
વાલઃ  હું સંબંધ અને હિંસાને નિષેધ તરીકે નથી જોતી,ખાસ કરી, ફિલ્મી સંસ્કૃતિ, જે એનું દૈનિક ઉત્પાદન છે.મને લાગે છે કે એના વિષે ચર્ચા કરવી ઢોંગ હશે જ્યારે અમેરિકામાં એ બન્ને સાક્ષાત છે, હકિકતમાં એ બે જ કેવળ પદાર્થ છે જે વેચાય છે.મને નથી લાગતું સર્જક તરીકે હું એકેય તરફ વધારે ધ્યાન આપું,જો કે આ બીજો સંગ્રહ પહેલા કરતા વધારે વિષયાસક્ત છે.પણ વ્યક્તિગતપણે મને કળામાં વધારે રસ છે-અને ફિલ્મો કદાચ એમાં વધારે સરળ છે.-જે દેખાડે છે આપણી સંપૂર્ણ વિકૃતિ કેવી રીતે કહેવાતી નિયમિતતા છે.કોઇ નમૂનેદાર નથી.આપણે બધાં રૂઢીમુક્ત છીએ.એ જ આપણા વિશે રસનો વિષય છે.હું તમારું ધ્યાન ઑસ્ટ્રિયન ફિલ્મ ડિરેક્ટર માઇકલ હેનેકે(heneke) તરફ દોરું છું.ત્યાં ‘લાંછિત હકિકતો’તાગવાની વાત નથી પણ પ્રેક્ષકને પ્રોવવાની,ઉઘાડવાની નહીં,જેમે જેમે તમારું કર્મ ઉકલતું જાય તેમાં.
અબ્દુઃ  કદાચ તમારે માટે આ ગૂઢ સ્થળો(સ્તરો!)એ જવું અઘરું હશે કવિતા માટે ?
વાલઃ  ના , એવું નથી. મને આનંદ છે કે હું એ કરી શકું છું,અને બીજી કોઈ રીતે જીવવું-તેની કલ્પના કરી શકાતી નથી.
અબ્દુઃ  કવિતા, લય,આકાર અને સંવેદના સાથેના નૃત્ય જેવું છે. તમારી કવિતા કોઇ નૃત્ય સ્વરુપ હોય તો તે કયું ?
વાલઃ  હું કવિતાને નૃત્ય સાથે સરખાવીશ નહીં, મારે મતે,એ ખૂબ ઉત્કૃષ્ટ કળા સ્વરુપ છે.આપણે લય, આકાર અને સંવેદા વિશે દરેક કળામાં વિચારી શકીએ,પછી એ સંગીત હોય કે ચક્ષુગમ્ય (ચિત્રાદી) કળા હોય.પણ ઇતર કળા સ્વરુપો સમ, અને નૃત્ય અગ્રસ્થાને,કવિતા માનવજાતિનું મહત્વનું કામ કરે છે.ભાષાની શુધ્ધતા જાળવવાનું,રૂઢ વાક્ય પ્રયોગો અને અન્ય
અભિવ્યક્તિઓ જેમાં કોઇ સૌંન્દર્યગત કર્મ નથી,પણ કેવળ ઉપયોગીતાવાદ જ છે,તેનાથી મુક્ત કરાવવાનું.
અબ્દુઃ  તમે તમારાં કાવ્યોને ઉર્મિગીત તરીકે જુઓ છો ? આ સંગ્રહ વાંચનાર માટે કયો આલાપ ગાય છે ?
વાલઃ  કાવ્યના મૂળ ગીતમાં છે,એ દ્રષ્ટિએ દરેક કવિતા ગીત છે,એક પ્રાર્થના.યદ્યપિ,નૃત્ય સમ કાવ્ય સંગીત(લય)ગાયનની તરજ સમ દેખાડી કે સંભળાવી ન શકાય.હું જ્યારે આ સંગ્રહના સર્જનમાં રત હતી ત્યારે ફ્રાન્ઝ લિઝ્ટ,શોપીન અને બ્રાહ્મ્સને ખૂબ સાંભળતી’તી, પણ કવિ જ્યારે લખતો હોય ત્યારે આપણે જૂદા પ્રકારના લયની વાત કરીએ છીએ.કદાચ સારો શબ્દ આનંદ હશે,જેમ આપણી સાચી આનંદની ક્ષણોમાં દરેક વસ્તુ આપણામાં લહેરાતી હોય.આપણે એને ક્યારેક સંગીત,ક્યારેક કવિતા, ક્યારેક આનંદ કહીએ, કારણકે વાસ્તવમાં એને કોઇ નિશ્ચિત નામ નથી–એ એવી લાગણી છે( વસ્તુ છે.) જે સંજ્ઞા સ્વીકારવા તૈયાર નથી.આપણે અનુભવીએ ત્યારે જ જાણી શકીએ છીએ.અને એને કોઈ નામ નથી તે કારણે આપણે એકજ રીતે તેનું અનુભાવન કરી શકીએઃકળા દ્વારા.
અબ્દુઃ  તમે મુસાફર છો.કયા સ્થળો તમને પ્રેરણા આપે છે ?
વાલઃ હું સરળ જીવવું પસંદ કરું છું,પૈસા બનાવી જુદા સ્થળોએ જતી હોઊં છું.કોઇપણ સ્થળે મહિનો તો હું રહી જ પડું, જે મોટે ભાગે ઉનાળામાં જ સંભવે છે.કળા ગૃહો એ માટે ઉત્તમ છે.આ સંગ્રહ બે રહેઠાણો વચ્ચે લખાયો છે-જર્મન ટાપુ ઝ્યીલ્ટ અને ઓસ્ટ્રિયા.પછી હું ટ્રિનિદાદના એલિ યાર્ડમાં રહી અને છેવટે મોરોકોના ઉનાળામાં આખરી ફેરવિચારણા થઈ એના વિશે જ્યાં લેનન ફાઉન્ડેશનની સહાયથી હતી.હાલ હું ઓસ્ટ્રિયામાંથી તમને જવાબો લખી રહી છું, જ્યાં ફરીથી રહેવા આવી છું.ડેન્યુબના ક્રેમ્સ ટાપુ પરના લિટરેચરહાઉસમાં.મને વિશાળ પ્રદેશો જેવાંકે સમુદ્ર,રણ વગેરે ગમે છે.હું નાના અને સંપૂર્ણ પણે દરિયાથી વંચિત દેશમાં ઉછરી છું. હકિકમાં, હું જ્યારે બાળક હતી,દરિયો ભગવાન જેવો હતો-કેવળ એના વિશે વાંચ્યું હતું, પણ આંખોથી નિહાળ્યો ન હતો.તેથી હાલમાં હુ,મને લાગે છે કે, વિવિધ સમુદ્રોતટોની ભરપાઈ કરું છું.
અબ્દુઃ  બાલ્ટીમોર શરુઆત કરતા કવિઓ( નવા નિશાળીયાઓ) માટે યોગ્ય છે ?તમે કયા સ્થળો સૂચવશો ?
વાલઃ હું કદાચ આ”શરુઆત કરતા કવિઓ( નવા નિશાળીયાઓ)”દ્ર્ષ્ટિકૉણ સાથે સહમત નથી, કેવળ એક જ સ્થળ કવિઓ માટે સારું છે, તે પુસ્તકાલયો.બાકી બધું વિકલ્પ છે,પણ એ ય મહત્વનું છે બીજાં, અન્ય કરતાં વધારે,માટે કે પ્રસ્થાપિત કવિઓને વાંચે, સાંભળે અને ગોઠડી કરે મનગમતાઓ સાથે.શહેરોમાં કાવ્યવાંચનના સારાં કાર્યક્રમો થતાં હોય છે.જો તમે સ્થાનિક મેગેઝીનોમાં છપાવો તો એના વિતરણ સમારંભો તમને વાંચવા આમંત્રણ પણ આપશે.અમારા MFA પાઠ્યક્રમમાં જબરદસ્ત વાંચનના કાર્યક્રમો છે, જે આમપ્રજા માટે મફત અને જાહેર છે.અહીં સીટી લિટ(સંસ્થા)છે.એનક પ્રાટ પુસ્તકાલય છે પોતાના વાંચનના કાર્યક્રમોવાળું.ન્યુયોર્કતો હાથ છેટું છે.

અબ્દુ અલિ ઇટન કળાના હિમાયતિ અને બાલ્ટીમોરના સ્થાનિક સર્જક છે.એમનું સર્જન EatOnThis.Com પર વાંચવા/જોવા મળશે.

Read the rest of this entry »

8 Comments | અનુવાદ, દ્રષ્ટિકોણ અહીંથી…, બેલરુસી કાવ્યો | Permalink
Posted by himanshupatel555

Read Full Post »

કેટલાંક વૃક્ષોની યાદમાં

કેટલાંક વૃક્ષો
અતિદૂર
પૂરતાં મને રાજી રાખવા
વિસ્તૃત શહેરમાં સરખાવા જેવાં અંતર નથી
વિશાળ શહેરમાં મારાં દ્રષ્ટિબિંદુ જડબેસલાક
કીકીની બારીકાઈ અને પાટલી વચ્ચે
હાલતુરંત
મારે જવું પડશે દૂરના વૃક્ષોની જાસૂસી કરવા
એમની અરવ અને નિર્મળ લીલાણ
તામસી લીલાણ
આપે મને- પજવતાં -સ્વસ્થ મલકાટઃ અહીં જો,તું
આત્મવિશ્વાસુ શહેરી ચાલાક
તારા અભિપ્રાયમાં ઠાંસેલા પશુને છૂટો મૂક
તું જે કંઈ જાતે વિચારું તે છોડાય નહીં
એમને હિસાબે
એ છે કેવળ ઇતર પવન ફૂંકી વનરાજી
દૂરતમ ઉછરતી ( અનુ. હિમાન્શુ ૩-૨૮-૨૦૧૨)

[મૂલાકાત]

સાયમનઃ ચાઈનીસ કાવ્યને હજારો વર્ષની પરંપરા છે,અને હજારો-લાખો નહી-લોકો ચીનમાં કાવ્ય સર્જે છે.આ વાસ્તવિકતા તમારા પર દબાણ લાદે છે, માનસિક વા સર્જનાત્મક દ્રષ્ટિએ?”યુવાન કવિ” તરીકે આવા પ્રકારની વાસ્તવિકતાનો સામનો/વિરોધ કરવા તમે શું કરી શકો?

શિઝીંગઃ કોઇ દબાણ નથી.ઉલટાનું એથી વિપરિતઃ દરેક વખતે કવિને જોતાં કાવ્ય સર્જન ચાલું રહે,તમારામાં સમસ્વાર્થતાની લાગણી જન્મે. કારણ મારા વાતાવરણમાં કાવ્ય સર્જન હકિકતમાં અસામાન્ય છે. એ કવિ અને એમનાં કાવ્ય મને ઓછે અંશે એકલતા અનુભવાવે છે.
વિરોધ કરવા જેવું ચોક્કસ ધોરણે કશું નથી.મારા મતે કવિતા અતિખાનગી પ્રક્રિયા છેઃ અનુસરો તમારા અણુઓ જે જ્યાં પણ દડે.અને તેથી એ કાવ્યોનો હું આદર કરું જે મારાં કરતા ભિન્ન છે વા એ પ્રકારના સમધર્મી વૈવિધ્યના ભાગરૂપે મને માન્ય નથી.આવી ભિન્નતાને કારણે હું વિરોધ કરવા ન બેસી જાઉં.

સાયમનઃ k-12 ચર્ચા સાઇટ પર તમને કહેવાનું મન થશે કે જીવવું તમારે માટે બે અવસ્થા છેઃ શ્વસવું અને લખવું.તમે જણાવશો ક્યા પ્રકારની ઉત્તેજના,લાગણી,સૂક્ષ્મદ્રષ્ટિ અને માન્યતા લેખન(ખાસ કરીને કાવ્ય સર્જન) આપે છે.

શિઝીંગઃ હું એવા પ્રકારનું વ્યક્તિત્વ છું જેના વિચાર અસ્તવ્યસ્ત હોય છે,તેથી કાવ્યનું સર્જન,મારું વ્યક્તિત્વ જે રીતે મારા વિચારમાં ઉપસે, તેનાથી કેન્દ્રિત છે.એવી પણ ઘટનાઓ છે જેના વિશે હું માહિત પણ નથી કે એ ક્યારે ઘટી, પણ કવિતા દ્વારા હું એમને યાદ રાખી શકું છું વા એમની ગૂઢતા કળી શકું છું.કવિતા લખી રહ્યાં પછી મને લાગે છે અન્ય લોકો વિશે મારું આકલન ઝડપી અને ભૂલ વિનાનું રહે છે.કવિતા એ સાફ એન્ટેના છે જેનાથી વિશ્વ ઝડપાય છે,અને એમાં સ્વક સુઝ સામેલ છે. મને કાવ્ય દ્વારા નિશ્ચિત લાગણી/મિજાજને સ્પર્શવા/નોંધવા (ધ્વન્યા લેખન)માં અનેરો આનંદ મળે છે.

સાયમનઃ સાંપ્રતકાળે આધુનિક વાતાવરણમાં એ પરંપરિક સર્જનથી તદ્દન વિરોધી સૂર છે, લગભગ જાણે કે દરેક કવિએ પોતાના સિધ્ધાંત અને પધ્ધતિ કાવ્ય સર્જન માટે શોધવાના હોય છે,એ પ્રક્રિયા દરમ્યાન કયા કવિએ તમારી વિભાવનાને અસરગ્રસ્ત કરી છે? ચીની કવિઓ સિવાય, તમે ઇતરભાષી કવિઓને વાંચો છો ખરાં?

શિઝીંગઃ જે કવિઓથી હું પ્રભાવિત છું તે મારા સારા મિત્રો છે. હું એ દરેકથી પ્રભાવિત છું જે”કમરથી નીચે” વલણ સાથે સંકળાયેલા છે.* એ સર્જકો હતાં જેમણે મને શિખવ્યું કે કવિતા એટલી મુક્ત અને વ્યાપ્ત છે જે મારા મિજાજને અનુકૂળ થાય છેઃ મને લાગે છે કે હું સ્પષ્ટવક્તા અને કવિતાનું આગળ પડતું વ્યક્તિત્વ છું.મને લાગે છે કે મારા માતા -પિતા મારી વિભાવના પર સૌથી મોટો પ્રભાવ છે. મારા શરીરના ભાગ જે મારી કવિતાના છે એ મારા મા-બાપે આપેલાં છે.
મેં કેટલુંક વિદેશી સાહિત્ય વાંચ્યું છે;ડી.એચ.લોરેન્સનો સંગ્રહ મેં શરૂઆતમાં વાંચ્યો હતો, એ વખતે મને અદભૂત લાગ્યો હતો,એના ગદ્ય કરતાં ઉત્તમ.અને મને અમારી વચ્ચે સાદ્રશ્યતા દેખાઇ હતી,લોહીના સગપણ જેવી. મને અમેરિકન કવયિત્રિ એન સેક્સટન પણ ગમે છે.મારી માન્યતા છે કે કવિતા અનુવાદ્ય છે.યદ્યપિ, જે કવિતા બંધારણ ચુસ્ત હોય તે મને નથી ગમતી.એક સુંદર, બૌધ્ધિક સત ભાષાથી દૂર્બોધ ન બનાવાય( આ ખરાબ અનુવાદને લાગું નથી પડતું.).

સાયમનઃ મેં સાંભળ્યું છે કે તમારા સંગ્રહ “જસ્ટ ગાટા બી ગોર્જીયસ ધેટ”ન મુખપૃષ્ઠ પર એક પંક્તિ આમ વંચાય છેઃ “એ એવા પ્રકારની છે છોકરી જેને ગમે છે દેવદૂત જ્યારે તે હોય આમ આદમી વચ્ચે,પણ વધું પડતી આસુરી જ્યારે હોય દેવદૂતો મધ્યે.”તમે જાહેરાત જેવી ભાષાથી સીમિત નથી કરાયાં?

શિઝીંગઃ હા,એવું થયું છે.એ અને સંગ્રહના શિર્ષક બન્ને એ મને સીમિત કરી છે.જે પ્રકારનું પ્રતિનિધિત્વ આ સંગ્રહ મને આપે છે તે સાથે મને કશી લેવાદેવા નથી.એ પ્રકાશન ઉદ્યોગના માધાંતઓના મનસૂબા વિષયક છે બધું.

સાયમનઃ તમારા કાવ્યની ભાષા સામાન્યતઃ અનૌપચારિક, નિખાલસ અને સમજાય એવી છે.તમે વિચાર કર્યો છે ભાષા પર અન્ય માંગ લાદવાનોઃ કશું વધું ઉન્નત,વધું જટિલ અને દૈનિક વાસ્તવિકતાથી ચડિયાતું હોય?

શિઝીંગઃ મૂળભૂતપણે હું મારી ભાષાથી સંતૃપ્ત છું. યદ્યપિ મારે વ્યવસાયિક થવું છે,પણ નહીં કે ભાષાશાસ્ત્રી સમ.સાચું કહું તો, જે મેળવવું તે માટેની કાર્યશક્તિ કેળવવા. મારે હિસાબે, ભાષાએ સ્વયં પોતાની કાળજી કરવાની હોય અથવા જેમ કહ્યું છેનેઃ પાણી વહે ત્યાં નીક ઘડાય.મારે માટૅ અભિરુચિ કે અપક્વતા પ્રશ્ન નથી.મને લાગે છે કે ભાષાનુભૂતિ એક ઉત્કૃષ્ટ કાવ્યમાં વૈયક્તિકતાથી ઉપર છે.

સયમનઃ તમારા અભિપ્રાયે સાંપ્રતકાળે કાવ્યપ્રેમીઓએ કેવાં કાવ્ય વાંચવા જોઇએ?

શિઝીંગઃ જે કાવ્ય તમને ધીમા પાડે.

સાયમનઃ કવિનું ચોમેરે બહું મહત્વનું છે.તમારા કવ્ય ” વ્હેર ધ ડિસઅપીઅરિંગ સ્ટાપ્સ”માં એક પંક્તિ આ પ્રમાણે છે” ફરી એકવાર બેજીંગ લાવ્યું છે મારામાં/વણ દેખી હળવાશ અને હ્રુદયવેદના” સંબંધો વિરોધાભાસી હોવાં છતાં તમારું બેજીંગ સાથે સંકળાવું સર્જનમાં સ્મૃધ્ધિ અને સજીવતા આણે છે? એવું કહેવું શક્ય છે કે બેજીંગ તમારા સર્જનમાં અનિવાર્ય ભાગ ભજવે છે?

શિઝીંગઃ નિશ્ચિત! હું બેજીંગને તદ્દન ચાહું છું,એની વિશાળ્, એની સમૃધ્ધિ. મને એના ટોળાંમાં હોવું હમેશા ગમે,અને મને અજાણ્યા હોવાની લાગણી ગમે છે.એ દૃષ્ટિએ,બેજીંગ અસાધારણ સરસાઇ માણે છે.

સાયમનઃ તમારા કાવ્યના અંગ્રેજી અનુવાદ કદાચ આ આંતરાષ્ટ્રિય ઇન્ટરનેટના પાઠકો માટે પહેલી જ વાર યત્ન કરાયો હશે. તમારે કશુંક ચોક્કસ દૃષ્ટિએ આ વાંચનારને કહેવું છે? એવું કશું કે જે તમારું સર્જન સમજવામાં એમને સહાયભૂત થાય.

શિઝીંગઃ આશા છે મારાં કાવ્યમાં જે પ્રવૃત્તિ મારામાં પરિવર્તન લાવે છે તે તમારામાં પણ લાવશે.મરા મતે, સ્વભાવે હું થોડી રમતીલી છું, થોડીઘણી લાગણીજન્ય,અને મહદંશે મારાં કાવ્યમાં “નજીવી કાબેલિયત” છે,અને તેથી હું રાજી નથી.દરેક ક્ષણે, મને નિખાલસ બનાવવા ખૂબ મહેનત કરું છું. એ કાવ્ય,મારાં, જેને સર્વમાન્ય પ્રશંસા મળી છે તે હું જ્યારે ગમગીન હતી ત્યારે લખાયાં’તા; મને ખબર નથી એ ક્ષતિ ગણાય કે નહીં, વેદનાને એનું સુંદર કાવ્ય હોઇ શકે,પણ મારે સદાકાળ વેદનાગ્રસ્ત નથી રહેવું’
૩/૨૮/૨૦૧૨ થી ૩/૩૧/૨૦૧૨

Poetry International Web – Shuijing Zhulian

*maghie van crevel contemporary chinese poetry scene

*Lower Body Poets – Wikipedia, the free encyclopedia

Read Full Post »

૧)
તેઓ જાગ્યા સવાર અને ફરાકમાંથી.
એમણે માથાના પોટલાં કર્યા ઉંચા
અને તેમના પડછાયા થયા પહોળા–
ઘેરાં ભૂતો દટાયા અનઅસ્તિત્વમાં.
દાંતિયા કાઢી તેઓ પકડી રાખે સ્કર્ટને મજબૂત.
તેઓ ગળા ફરતેના સોનેરી- જાંબુડી
મણકા આંગળીથી રમાડે, અજાણતા
મોઢામાં ખોસે.તેઓ લાત મારેલા
પથ્થરની ભાષા બોલે.
અને એમની દૃષ્ટિ ભવિષ્ય નહીં
ઈતિહાસ નિહાળે, જે લંબાય સામે
પર્વત પર જતા શુષ્ક રસ્તા સમ.
ચઢે તેઓ ડુંગરા,
(ડ્વેન્ડી સંગ્રહના ધ નોબાડીઝનો ભાગ.)
૨)
ફ્લોરેસની નારી
[એક નાનો માણસ જડ્યો જે ઇન્ડોનિશીયાના અલાદા ટાપુ ફ્લોરેસ પર અઢારહજાર વરસ પૂર્વે હયાત હતા…શંશોધકોએ આ એકમીટર ઉંચા લોકોના આંઠ મૃતદેહો ખોદી કાઢ્યા છે,મોટી નારંગી જેટલા માથાવાળા આ આશ્ચર્યકારક ટૂંકા લોકો …હથિયાર ઘડતાં,નાના હાથી હણતા નએ એ જ સમયગાળામાં જીવતા હતાં જ્યારે આધુનિક માણસ વસાહત વસાવતો હતો.ઃ-‘નેચર’ ઑક્ટોબર ૨૦૦૪]

પ્રકાશઃ ખસ્યો, મેં લગીર આળસ મરડી.
રંગઃ કોરી આંખ પાછળ દિવસની જ્વાળા.
નાદઃ આતુર પક્ષીએ ઝીંકી ચાંચ
થડ અને દાંણાંમાં, વેર્યાં છોતરાં
એ ઢગલા પર જ્યાં મારાં સ્વપ્ન
અને મારો પ્રેમ જીવે.
રોજ હું આમાં જાગું.
ચીલો જબરાં પશુને અનુસરે
ધણ, જ્યાં અડોઅડ પડિ રહે.
મૃગયાઃ ભૂખ અને નૃત્ય.
સંગીતઃ ઉજાણી અને ભય.
આપણે આ ટાપુ.
વૃક્ષની ટોચ આપણું આકાશ. એ ખખડે આનંદે
વાસનાના હરિયાળા નાદે.સર્પતાં પ્રાણી
એમની પૂંછડીએથી રાત્રિ તાણે,
અંધકારથી જીવે.મોજાંનો પ્રકોપ
ક્ષિતિજને રક્ષે, જે આપણે પી જઈએ.
એક દિવસ મારે તેમાં કૂદી પડી તણાવું’તું,
હાથ-પગ ભયથી ફંગોળાયા
ખરતા તારા સમ. મારે વિદ્યમાન રહેવું છે.
* * * *** * * *
ટ્રેસી સ્મિથ માટે કવિતા આત્મખોજ જેટલો જ તાદાત્મ્યસુઝનો પ્રયોગ છે.
એમની સંવેદનાસભર અને સામાજિક કવિતા, ધરતીના નકામાપણા [યુગાન્ડાના બાળ મજુર અને ભારતીય અનાથ(પારકા પણા પર ઉછરતાં!) બાળકો.] અને જે અબોલ છે તેઃ મૃતકોને વાચા આપે છે.એમના વિષયો,કાવ્યમાં વ્યક્ત ખાનગી અનુભવો–લગ્ન,છૂટાછેડા,પ્રમમાં પડવુ, વગેરે- સ્તબ્ધ અસંદિગ્ધતા અને સંયમ ભર્યાં છે.એમના બે સંગ્રહ-ધ બાડી ક્વેશ્ચન(૨૦૦૩) અને ડ્વેન્ડી(૨૦૦૭)તથા છેલ્લો સંગ્રહ જેને માટે પુલિત્ઝર ઇનામ પ્રાપ્ત થયું તે ‘લાઇફ ઓન માર્સ’ ગ્રે વુલ્ફ પ્રેસમાંથી પ્રકાશિત થયાં છે.એપ્રિલ ૧૬-૧૯૭૬એ જન્મેલાં ટ્રેસી આફ્રો-અમેરિકન કવિ-શિક્ષક છે.જોએલ બ્રુસરે એમના ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સના “બાળપણ,વેદના અને અંતરિક્ષનાં કાવ્ય” લેખમાં જણાવ્યું તેમ’ લાઇફ ઓન માર્સ પહેલાં આપણને કલ્પનાની અદભૂત અનુભૂતિમાં મોકલે છે અને પછી સ્વકમાં આપણને પરત લાવે છે,બદલાયેલાં ચ આશ્વાસિત.’એ કવયિત્રિની મુલાકાત અને બે કાવ્યના અનુવાદ મોકલ્યાં છે.
કવિતા અનુભવવાની ક્ષણો છે,પોતાની સુઝ અને પારકી સુઝના એકીકરણથી સ્વકને શોધવાની, ઓળખવાની, ફેરતપાસ કરવાની પ્રક્રીયા છે,પ્રશ્ન છે.દરેક કાવ્ય આત્મ મુલાકાત છે જ્યાંથી તમે તમારામાંથી ત્યેન ત્યક્તેન ભૂંજીથા ન્યાયે નચિકેતા જેવી જ્ઞાનપીપાસા અને લોર્કાના ડ્વેન્ડી* જેવાં પાછાં ફરો છો.મંગળનો ગ્રહ હોય કે અંતરતમ,બન્નેમાં ઊંડો અવકાશ (deep space)વા black hole કૉમન પદાર્થ છે,ધ્વનિ છે.
આવો સાંભળો એ સર્જકનો અવાજ,કહેણ અને પ્રાપ્ત કરો ગૂઢ અર્થો,કવિતાની સમજ,અભિપ્રાય.(આ મુલાકાતમાં.)

પ્રશ્નઃ કવિ યુસેફ કામુન્યાકાએ તમારા સર્જન માટે કહ્યું’તું કે “ગાફેલ બાની ક્યારેય શાબ્દિક અશ્લિલતા નથી”(અથવા અવિચારી પ્રાકટ્ય).પોતાનું સત અને અનંગને પ્રગટ કરવાં સહેલાં છે,જેમ કેટલાંય સર્જકો કરે છે. તમે શા માટે આ પ્રક્રિયા પર વધારે સંયમ મૂક્યો?

ઉત્તરઃ સર્જન પ્રક્રિયા મારે માટે લગભગ હમેશા કશુંક વધારે પૂર્ણતાથી સમજવાની ઝંખના છે અને ક્યારેય મેં જેનો તાગ મેળવ્યો છે તે માટે કાચના કબાટની શોધ નથી કરી અથવા મારે આ પાન પર જાગૃતતા પૂર્વક કહેવું છે,મને શોધની પ્રક્રિયામાં રસ છે જે કવિતા મને આપે છે,અર્થાત પૂર્ણ કાવ્ય તરફની ગતિ જ્યાં બૃહદ પ્રાપ્તિ પડેલી છે.

પ્રશ્નઃ કેટલાંક કાવ્ય ઘટના-લક્ષી છે વા એ સમાચારમાંથી સર્જાયાં છે.આ ‘વાસ્તવ જીવન’ની સામગ્રી કવિ તરીકે કેવી રીતે સહાયરુપ છે?

ઉત્તરઃ હું મારાં વિદ્યાર્થીઓને કહું છું તમારા જીવન સાથે સંકળાયેલી દરેક વાસ્તવિકતા કાવ્યમાં આવવા દેવાય, નહીં કે વિષયો અને ઘટનાઓ આપણે ‘કાવ્યાનુરુપ’ તરીકે જોવા પ્રેરઈએ. હકિકતમાં એ ‘વાસ્તવિકતા’ઓ આપણા મોટાભાગનું જીવન બંધારણ છે, એને અર્થ તો જ હોય જ્યારે એ આપણા સર્જનમાં ગંઠાય.પણ મારા મતે એ સામાજિક નિસબતો અમુક હદે કવિતામાં એટલાં જ કિમતી મૂલ્યો છે, સ્પષ્ટ સુઝ અને ચર્ચા માટે, જે સર્જક પાસે અન્ય સ્વરુપે પણ ઉપલબ્ધ છે.

પ્રશ્નઃ તમારાં કેટલાંક કાવ્ય મૃતકોની વાચા છે.એવું કરી શકો છો એ સભાનતાથી તમે શું અનુભવો છો?

ઉત્તરઃ જ્યારે પણ હું વ્યક્તિત્વ કાવ્યનો યત્ન કરું-હું એ અતિશય નમ્રતા પૂર્વક કરું છું. કોઇ પણ પ્રયત્ન ઇતરજનની સાપેક્ષતા અને કલ્પનામાં એમના અનુભવની અસર,તાદાત્મ્ય વિશે હોય-
એવું કશું સમજવું છે જે મારા પોતાના સીધા અનુભવથી દૂર પડ્યા પાથર્યા છે.એ એવી પણ તક ઉભી કરી આપે છે જે મારી પોતાની ફેરતપાસ કરવાની અને અન્ય દૃષ્ટિએ મરા જીવનમાંથી વિસ્તરતા મરાં વ્યક્તિત્વચિત્રો તપાસવાની.આદર્શરૂપે,આવી ક્રિયાશિલતા કશુંક બદલી નાખવાની કે મૂળભૂતતાને નિષ્કર્ષ તરીકે સ્વીકારે છે. જો હું વ્યક્તિત્વકાવ્ય લખવામાં અસરકારક રહી હોઉં તો હું તદ્દન એ વ્યક્તિ નથી જે હું મૂળમાં હતી.

પ્રશ્નઃ તમારા બીજા સંગ્રહનું શિર્ષક અદભૂત સ્પેનિશ શબ્દ છેઃ(duende) ડ્વેન્ડી(અંગ્રેજીમાં ઉચ્ચારઃ ડૂ એન્ડિ),શબ્દકોશમાં એના અનેક અર્થ છે-ભૂત જે ઘરમાં કે ઓરડામાં નવાસ કરે,વૈયક્તિક આકર્ષકતા,સ્ફૂરણ વગેરે. આ શબ્દનો તમારા મતે શું સંદર્ભ છે?

ઉત્તરઃ હું ફેડરિકો ગાર્સિયા લોર્કા(સ્પેનિશ કવિ)ના ડ્વેન્ડી અર્થાત ગૂઢ અને સંભાવ્ય જોખમી ક્રિયાશક્તિ જે સર્જક કે કોઇપણ કલાકાર અંદરથી બહાર કાઢી લાવવા(ઝરણાવા) મથે છે,એ વિચારથી પ્રભાવિત થઈ હતી.મારા મતે,એ ખયાલ ટકી રહેવા વિશેનો છે-સાચા અનુભવ તરફ જવા માટે જોખમ ખેડવા વિશેનો છે.એમ પણ માનું છું કે એ વિચારમાં સાર્વજનિક બાબતનો અનુષંગી સિધ્ધાંત પણ છે.થોડા સમય બાદ,ડ્વેન્ડીનો ખયાલ એવી રજુઆત કરતો જણાયો કે…અગત્યના અને જોખમી સ્થાનોમાંથી…અખંડ ઉપસી આવવાની આપણી મથામણ ,જેના ઉપર પ્રભાવો કાર્યરત છે અને અંતર્વર્તી જીવનમાંથી આપણને પ્રેરવાનું વલણ ધરાવે છે.
૪-૨૦-૨૦૧૨

(વધુ…)

Read Full Post »